Từ lý thuyết của Ngôn ngữ học tri nhận, bài viết tìm hiểu tư duy, văn hóa và mô hình ẩn dụ ý niệm về thiên nhiên trong thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Khác với các nghiên cứu trước, chủ yếu tiếp cận thiên nhiên từ góc độ biểu tượng học hoặc phê bình sinh thái, bài viết này tập trung làm rõ cơ chế ánh xạ tri nhận giữa miền nguồn THIÊN NHIÊN và các miền đích trong cấu trúc tư duy của tác giả. Kết quả khảo sát 161 bài thơ Nôm trong Tuyển tập thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm cho thấy có 143/161 bài chứa ẩn dụ ý niệm về thiên nhiên, chiếm 88,8% và có tổng số 325 lượt ánh xạ được mã hóa; một bài thơ có thể chứa nhiều hơn một mô hình ánh xạ. Cụ thể gồm các mô hình: THIÊN NHIÊN LÀ THỜI GIAN; THIÊN NHIÊN LÀ NGƯỜI MẸ; THIÊN NHIÊN LÀ NƠI VỖ VỀ TÂM HỒN; THIÊN NHIÊN LÀ THẾ LỰC KIỂM SOÁT SỐ MỆNH CON NGƯỜI; THIÊN NHIÊN LÀ NGƯỜI BẠN, ... Những ẩn dụ này mang tính quy ước, được vận dụng trong ngôn ngữ giao tiếp thường nhật. Hệ thống ẩn dụ này phản ánh một mô hình tri nhận mang tính nghiệm thân và văn hóa của người Việt trung đại, trong đó con người được định vị như một bộ phận nội tại của tự nhiên.
Drawing on the theoretical framework of Cognitive Linguistics, this article investigates the patterns of thought, cultural conceptualization, and models of conceptual metaphor related to nature in the Nôm poetry of Nguyễn Bỉnh Khiêm. Unlike previous studies that have primarily approached nature from the perspectives of symbolism or ecocriticism, this study focuses on clarifying the cognitive mapping mechanisms between the source domain NATURE and various target domains within the poet’s conceptual structure. Based on a survey of 161 Nôm poems in Selected Poems of Nguyễn Bỉnh Khiêm, the findings reveal that 143 out of 161 poems (88.8%) contain conceptual metaphors related to nature and total of 325 mapping instances were identified and coded, with some poems containing more than one mapping model. The major metaphorical models include: NATURE IS TIME; NATURE IS MOTHER; NATURE IS A HEALING AND CONSOLING SPACE; NATURE IS A CONTROLLING FORCE OVER HUMAN FATE; and NATURE IS A FRIEND, … These metaphors are largely conventional and are embedded in everyday language use. The system of metaphors reflects an embodied and culturally grounded cognitive model of medieval Vietnamese thought, in which human beings are conceptualized as an integral and inseparable part of nature.